W modlitwie eucharystycznej liturgia ofiary osiąga swój szczyt. Źródła starotestamentalne mogą odnosić się zarówno do całej Mszy Świętej jako do składania ofiary (Sacrificium) jak ido samej modlitwy eucharystycznej, która jest centralną i kulminacyjną częścią całej akcji liturgicznej.
HISTORIA
1) Źródła starotestamentalne
| Mszał Rzymski z 1986 r. | Mszał Rzymski z 1956 r. | Tłumaczenie Mszału z 1956 r. |
| Racz wejrzeć na nie z miłością i łaskawie przyjąć, podobnie jak przyjąłeś dary swojego sługi, sprawiedliwego Abla, i ofiarę naszego Patriarchy Abrahama oraz tę ofiarę, którą Ci złożył najwyższy Twój kapłan Melchizedek, jako zapowiedź Ofiary doskonałej. | Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris: et accepta habere, sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui iusti Abel, et sacrificium patriarchae nostri Abrahae: et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. | Racz na nie wejrzeć przejednanym i łaskawym obliczem i przyjąć je tak mile, jak mile przyjąć raczyłeś dary sprawiedliwego sługi Twego Abla i ofiarę Patryjarchy naszego Abrahama i tę, którą Ci złożył najwyższy Twój Kapłan Melchizedek, ofiarę świętą, hostię niepokalaną. |
a) Ofiara Abla
Następnie urodziła jego brata Abla. Abel został pasterzem owiec, a Kain uprawiał rolę. Po jakimś czasie Kain składał PANU ofiarę z plonów ziemi. Także Abel złożył ofiarę z pierworodnych zwierząt swojego stada oraz z ich tłuszczu. Rdz 4,2-4a
* Ofiara pasterza, którą był baranek.
* Zapowiedź przyszłej ofiary złożonej Bogu Ojcu przez Jego Syna – najwyższego Pasterza i prawdziwego Baranka Bożego.
b) Ofiara Abrahama
Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę. Zawołał: „Abrahamie!”. On odpowiedział: „Oto jestem”. Wtedy Bóg rzekł: „Idź do kraju Moria razem z twoim jedynym synem Izaakiem. Tam złożysz go na ofiarę na jednym z pagórków, który ci wskażę”.
Potem Abraham rozejrzał się i dostrzegł barana zaplątanego rogami w zaroślach. Poszedł więc, wziął tego barana i złożył go na całopalną ofiarę zamiast swojego syna. Rdz 22,1-2.13
* Najpierw złożona w duchu z jedynego syna, którego zastąpił potem baranek.
* Zapowiedź Ofiary Zbawiciela.
Komentarz Benedykta XVI z Ducha Liturgii o słowach Z otrzymanych od Ciebie darów z Kanonu Rzymskiego: W ostatniej chwili sam Bóg nie pozwala mu złożyć takiej ofiary; zamiast tego Abraham otrzymuje barana, którego ofiarować może Bogu w miejsce syna. Tak właśnie ofiara zastępcza zostaje ustanowiona z Bożego polecenia – Bóg daje baranka, którego następnie Abraham darowuje Bogu we własnym imieniu.
c) Ofiara Melchizedeka
Melchizedek natomiast, król Szalemu, przyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższego. Rdz 14,18
* Zapowiedź postaci eucharystycznych.
d) Baranki paschalne
* Pierworodni z domów, których drzwi pokropiono krwią baranków zostali ocaleni
* Macie upamiętnić ten dzień. Będziecie go obchodzić jako święto PANA. Wj 12,16
2) Źródła w tradycji żydowskiej
W czasie uczty paschalnej ojciec rodziny brał chleb i przed umoczeniem w sosie i podaniem innym członkom rodziny odmawiał modlitwę dziękczynną.
3) Ustanowienie Eucharystii
* Opisane przez synoptyków i św. Pawła Apostoła w 1 Kor.
* Wydarzenia z wieczernika są przywoływane w każdej modlitwie eucharystycznej.
* Chrystus ustanowił modlitwę eucharystyczną gdy dzięki czynił i błogosławił.
4) Czasy pierwszych chrześcijan
a) Pismo Święte:
* Nie zawiera dokładnych opisów obrzędów.
* Wszyscy postępowali zgodne z nauką apostołów, żyli we wspólnocie braterskiej, łamali chleb i modlili się. Dz 2,42
* Wypełniali polecenie Jezusa: Czyńcie to na moją pamiątkę.
b) Apologia I chrześcijaństwa św. Justyna Męczennika z ok. 155 r.
* Opis spotkań chrześcijan
* Następnie powstajemy z naszych miejsc i modlimy się; po czym, jak to już powiedziano, gdy przestajemy się modlić, przynoszą chleb oraz wino i wodę, a ten, który przewodniczy, zanosi modlitwy dziękczynne, ile tylko może, a lud odpowiada “Amen”.
* grec. eucharistia – dziękczynienie
5) Tradycja apostolska Hipolita Rzymskiego z początku III w.
* Najstarszy, bezcenny opis liturgii mszalnej.
* Podstawa do II ME (dodano aklamację Święty i modlitwy wstawiennicze).
6) Opis Mszy świętej z 8. księgi konstytucji apostolskich z ok. 380 r.
* Liturgia antiocheńska, klementyńska.
* Msza katechumenów, msza wiernych z anaforą, czyli modlitwą eucharystyczną .
7) Czcigodny Kanon Rzymski
* Obszerne fragmenty zachowane w De sacramentis św. Ambrożego z IV w.
* Najstarszy kompletny tekst VII w. z pochodzi z Sacramentarium Gelasianum.
* Od wczesnego średniowiecza (najpierw zwyczajowo) aż do 1965 r. odmawiany cicho (powód: wielki szacunek dla tejże modlitwy).
* Odmawiany po łacinie.
8) Reforma karolińska na przestrzeni VIII, IX i X w.
* Kanon pozostał rzymski.
9) Średniowieczny wzrost kultu eucharystycznego
* W reakcji na herezje odrzucające obecność Chrystusa w Eucharystii.
* Ok. 1200 r. wprowadzenie podniesienia – tak aby mimo, że kapłan stoi tyłem lud mógł oglądać Święte Postacie.
* Ok. XIII (coraz większe kościoły) pojawiło się dzwonienie dzwonkami, żeby zasygnalizować wiernym ważne momenty w czasie Mszy Świętej – głównie w Kanonie.
* Ok. XIV w. w Kanonie pojawiło się przyklękanie.
10) Sobór trydencki
* Św. Pius V bullą Quo primum w 1570 r. wprowadził zreformowany mszał w całym Kościele Katolickim.
* Znalazł się w nim Kanon.
11) Sobór Watykański II
* 26 marca 1970 ukazało się wydanie typiczne nowego Mszału Rzymskiego.
12) Zmiany w nowym mszale
* Trzy nowe ME do wyboru (I – Kanon, II, III i IV)
* V modlitwa eucharystyczna
* 2 modliwy eucharystyczne o tajemnicy pojednania
* 3 przystosowane do Mszy z udziałem dzieci
STRUKTURA
1) Dialog
* Rozpoczyna ME
* Przypomina o obecności Pana,wzywa do wyzbycia się myśli światowych i do złożenia dziękczynienia Bogu.
* Ukazuje, że ME należy do całego zgromadzenia liturgicznego.
2) Prefacja
* Zadania prefacji to dziękczynienie, wielbienie Boga, pouczanie i ukazywanie prawd wiary.
*Kkapłan w imieniu całego świętego ludu wielbi Boga Ojca i składa Mu dziękczynienie za całe dzieło zbawienia lub za jakiś szczególny jego aspekt, zależnie od różnorodności dnia, święta lub okresu. OWMR 79
* Liczba prefacji (w starozytności każdy formularz miał własną prefację, po Soborze Trydenckim zostało 14, w nowym Mszale 82 + te związane z narodami )
* Przejście od dialogu wstępnego do motywu dziękczynienia, temat dziękczynienia zgodny z obchodzonym misterium, zakończenie wyrażające łączność Kościoła ziemskiego z aniołami i świętymi.
3) Aklamacja Święty
* Opis wizji Izajasza,okrzyk ludu przy wjeździe Chrystusa do Jerozolimy, werset z psalmu
* Wysławia wszechogarniającą wspaniałość Boga, która przepełnia niebo i ziemię.
* Wykonuje ją całe zgromadzenie.
4) Przejście
* Pomiędzy aklamacją a epiklezą konsekracyjną.
* W II ME: Zaprawdę, święty jesteś, Boże, źródło wszelkiej świętości.
5) Wspomnienie tajemnicy dnia
* W niedziele i ważne uroczystości
6) Epikleza konsekracyjna
* Prośba do Boga Ojca, aby mocą Ducha Świętego przemienił chleb i wino w Ciało i Krew Chrystusa
* Kapłan odmawia z wyciągniętymi rękami, na słowa Ciałem i Krwią kreśli znak krzyża
7) Opowiadanie o ustanowieniu i konsekracja
* Przywołanie wydarzeń (czynów i słów Jezusa) z wieczernika.
* Słowa konsekracji ujednolicone przez Pawła VI.
* Kapłan użycza swoich ust Chrystusowi – Arcykapłanowi do wypowiedzenia Jego słów przeistoczenia. Działa in persona Christi.
* Zamiana istotowa chleba w Ciało i wina w Krew przy zachowaniu fizycznych właściwości chleba i wina.
8) Aklamacja po przeistoczeniu.
* Wyznanie wiary w Ofiarę Jezusa na krzyżu, Jego zmartwychwstanie i to, że kiedys przyjdzie ponownie (paruzja).
* Włączenie wiernych w śpiew.
* 4 aklamacje do wyboru.
* Wprowadzone w posoborowej reformie liturgicznej.
9) Anamneza (czynić pamiątkę)
* spełniając nakaz otrzymany poprzez Apostołów od Chrystusa Pana, Kościół sprawuje pamiątkę samego Chrystusa, wspominając zwłaszcza Jego błogosławioną mękę, chwalebne zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. OWMR 79
* Uobecnienie, dzieje się hic et hoc – tu i teraz
* Wspominając śmierć i zmartwychwstanie Twojego Syna, ofiarujemy Tobie, Boże, Chleb życia i Kielich zbawienia
10) Ofiarowanie
* Ofiarujemy Tobie, Boże, Chleb zycia i Kielich zbawienia i dziękujemy, że nas wybrałeś, abysmy stali przed Tobą i Tobie słuzyli.
* Kościół, zwłaszcza tu i teraz zgromadzony, w Duchu świętym składa ojcu nieskalaną ofiarę. OWMR 79
11) Epikleza komunijna
* Pokornie błagamy, aby Duch święty zjednoczył nas wszystkich , przyjmujących Ciało i Krew Chrystusa.
13) modlitwy wstawiennicze
* Za Kościół, za zmarłych i za żywych (przy innych ważnych okazjach, np. przy udzielaniu chrztu: za nowo ochrzczonych)
* Pamiętaj Boże…
* Eucharystia jest sprawowana w zjednoczeniu zarówno z całym Kościołem niebiańskim, jak i ziemskim oraz że ofiarę składamy za Kościół i za wszystkich jego członków żywych i umarłych.
14) Doksologia końcowa
* We wszystkich ME taka sama.
* gr. doxa – chwała, logos – słowo
* Wyraża uwielbienie Boga.
* Podnosi się wówczas konsekrowane postaci.
* Zakończeniem i potwierdzeniem ze strony ludu jest Amen.
* Lud podpisuje się pod całą ME.
MODLITWY EUCHARYSTYCZNE
1) Kanon Rzymski – od czasów papieża Grzegorza Wielkiego (końcówka VI w.) rozpowszechnił się po całym Kościele. Do 1968 r. jedyna ME w obrządku łacińskim. Zalecany na Niedziele, święta i uroczystości.
2) II ME – na podstawie kanonu Hipolita Rzymskiego. Zaleca się stosować w dni powszednie, ale racje duszpasterskie dopuszczają ją do każdej mszy.
3) III ME jest bardzo przejrzyście ułożona.Nawiązuje do działania Osób Trójcy Świętej w historii zbawienia. Mozna ją stosować w niedziele i święta.
4) IV ME w pewnej części pochodzi liturgii wschodniej św. Bazylego. Posiada nieodłączną prefację razem z którą tworzy jeden ciąg myśli o historii zbawienia. Z tego powodu nie można jej stosować gdy przepisana jest prefacja własna. Nazywana jest ME historii zbawienia.
5) V ME również tworzy jedną całość ze swoją prefacją. Są cztery wersje prefacji, a każdej odpowiada właściwa modlitwa wstawiennicza za Kościół.
6) Dwie ME o tajemnicy pojednania można odmawiać we mszach, w których szczególnie podkreślana jest tajemnica pojednania (msze Wielkiego Postu, o Krzyżu Świętym, u mnie – pierwsze piątki miesiąca).
7) Trzy przystosowane do mszy z udziałem dzieci.Uwzględniają wiek i przygotowanie dzieci. Posiada więcej aklamacji. W najnowszym wydaniu mszału znalazły się w dodatku.
TRADYCJA APOSTOLSKA HIPOLITA RZYMSKIEGO (III w.)
Diakoni natomiast niech przyniosą do niego ofiarę i on kładąc na nią razem z całym
prezbiterium ręce, niech mówi, zanosząc dziękczynienie:
„Pan z wami”.
I wszyscy niech odpowiadają:
„I z duchem twoim”.
„W górę serca”.
„Wznosimy je do Pana”.
„Dzięki składajmy Panu”.
„Godne to i sprawiedliwe”.
I wtedy niech biskup kontynuuje tak:
„Dzięki składamy Tobie Boże przez umiłowanego Syna Twego Jezusa
Chrystusa, Którego posłałeś nam w czasach ostatecznych jako
Zbawiciela, Odkupiciela i Zwiastuna Twojej woli, Który jest Słowem
nierozdzielnym od Ciebie, przez Którego wszystko stworzyłeś
według Twojej woli, Którego posłałeś z niebios w łono Dziewicy
i Który będąc w łonie wcielił się i okazał Twoim Synem, zrodzonym
z Ducha Świętego i z Dziewicy.
Wypełniając Twoją wolę i czyniąc Tobie naród święty On rozpostarł
ręce, aby wyzwolić od męki tych, którzy w Ciebie wierzą.
On, dobrowolnie wydając siebie na mękę, aby skruszyć śmierć
i rozbić więzy szatana, zwyciężyć otchłań i objawić światłość sprawiedliwym,
przygwoździć wyrok i okazać zmartwychwstanie, wziął
chleb (i) dzięki Tobie składając, powiedział: „Bierzcie i jedzcie, To
jest Ciało moje, za was łamane”. Podobnie i kielich, mówiąc: „To
jest Krew moja, która za was jest wylana. To, ilekroć czynić bę
dziecie, czyńcie na moją pamiątkę”.
Wspominając przeto Jego śmierć i zmartwychwstanie, ofiarujemy
Tobie chleb i kielich, zanosząc dziękczynienie za to, że uczyniłeś
nas godnymi stać przed Tobą i służyć Tobie.
I prosimy, żebyś zesłał Ducha Twego Świętego na ofiarę Świę
tego Kościoła: w jedno zbierając, daruj wszystkim przyjmującym
świętości wypełnienie Ducha Świętego i umocnienie wiary w prawdzie,
abyśmy Ciebie wychwalali i wysławiali przez Syna Twego
Jezusa Chrystusa, przez Którego Tobie cześć i chwała, Ojcu i Synowi
ze Świętym Duchem, w świętym Kościele, i teraz i na wieki
wieków. Amen.”
opracował: Krzysztof Karczewski