1. DEFINICJA

Z łac. adolere – spalać lub arare – palić.

  • Św. Paweł używał słowa “stół Pana” (1 Kor 10, 21),
  • W Kościołach Wschodnich spotykamy wyrażenie “święty stół” hagia trapedza. Język grecki zna również wyrażenie “stół ofiarny” thysiasterion, ,,ołtarz całopalenia” (Wj 37, 2).

Chociaż ołtarz jest nieodłącznym elementem wszystkich religii to chrześcijański ołtarz posiada inne treści teologiczne niż pogański.

  1. RELIGIE PRZEDCHRZEŚCIJAŃSKIE

Ołtarze naturalne:

  • z pojedynczego kamienia, czaszki zwierzęcej (byk, bizon, łoś, niedźwiedź) lub rogów jelenich – ołtarz Apolla w Delfach;
  • Indianie Prerii posługują się ołtarzem z bizoniej czaszki pomalowanej na czerwono, wypchanej roślinami symbolizującymi wegetację, leżącej na dywanie z szałwii.

Miejsce:

  • w centrum wspólnoty,
  • przy ognisku domowym,
  • szczyty gór,
  • wierzchołki piramid lub zikkuratów (w starożytnej Mezopotamii monumentalna budowla w kształcie czworobocznej, kilkukondygnacyjnej, zwężającej się ku górze wieży, na szczycie której znajdowała się świątynia),
  • we wnętrzu kapliczek i świątyń,
  • przed posągami i wyobrażeniami bóstw i duchów.
  • w Grecji: przed siedzibami bóstw i świątyniami, na placach publicznych oraz w przedsionkach i dziedzińcach domów prywatnych.

Podniesienie konstrukcji ołtarza elementem sakralizacji:

  • lapońskie platformy ofiarne varrö muorra – na przyciętych drzewach;
  • kananejski bamah (Ez 20, 29), wyżyna;
  • minojskie – na wzgórzach.
  • W kulturach indiańskich ołtarz przybierał formę ucieleśniającego sacrum zwierzęcia: Ptaka Gromu, pająka, bizona.
  • W Indiach – ptaka, kobiety lub abstrakcyjnych symboli. Uchodził za ucieleśnienie boga lub ducha oraz znak ich obecności. W zależności od form kultu uznawano go za stół, przy którym zbierały się do uczty siły sakralne albo za tron zasiadającego na nim bóstwa.

Wielkość ołtarzy:

  • w zależności od potrzeb i możliwości wyznawców,
  • monumentalne i bogato zdobione (Zeusa w Pergamonie, Ara Pacis w Rzymie, Tian Tan w Sian i Pekinie),
  • niewielkie domowe lub przenośne.

Znaczenie ołtarza:

  • składanie na nim krwawych lub symbolicznych ofiar,
  • odbywanie obrzędowych libacji, uczt, hierogamii,
  • rozpalanie i podtrzymywanie ognia,
  • przeprowadzanie wróżb.
  • Ogień ofiarny: łącznik ze sferą sacrum.

Ołtarz jako miejsce rozpalania i podtrzymywania ognia: ara pochodzący od etruskiego ar ogień.

  • Kładzione na ołtarzu przedmioty zmieniały swój status na sakralne, rozsypywane ziarna stawały się własnością bóstwa.
  • Ołtarz tworzył przestrzeń sakralną i uświęcał otoczenie stąd m.in. w Chinach do ołtarza Nieba mógł podejść tylko cesarz zdejmując obuwie i krocząc przy dźwiękach muzyki;
  • W Grecji, w świętej przestrzeni ołtarza mogły być zabijane tylko ofiary, stąd osoba, która dotknęła ołtarza stawała się nietykalną gdyż podlegała opiece bóstwa, któremu ołtarz był poświęcony.

Obecność ołtarza na jakimś miejscu zmieniała jego status – wedyjski ołtarz ognia budowano na świeżo zdobytych ziemiach jako uprawomocnienie objęcia ich w posiadanie, a tym samym nadanie im charakteru kosmicznego i wyprowadzenie ze sfery chaosu.

Specyficzną formę ołtarza wprowadzono w ramach podjętej przez rewolucjonistów francuskich walki ze światopoglądem religijnym. Zastąpiono ołtarz chrześcijański “ołtarzem rozumu”. W 1793 r. w katedrze Notre-Dame w Paryżu wzniesiono konstrukcję w kształcie skały z budowlą na jej szczycie przypominającą antyczną świątynię. Wystawiano tam paraliturgię, spektakl ukazujący apoteozę bogini rozumu. Podobne ołtarze konstruowano w katedrach francuskich ze względu na wprowadzony w 1794 r. przez Robespierre’a kult Istoty Najwyższej, który zakładał likwidację wszelkich świątyń i ołtarzy.

  1. OŁTARZ W BIBLII

W epoce biblijnych patriarchów ołtarz był istotnym elementem miejsca kultu i znakiem założenia sanktuarium (Rdz 12,7-8; 13,18; 26,25; 33,20).

Ołtarzem mogła być:

  • zwykła skała (Sdz 6,19-23),
  • wielki kamień (1 Sm 6,14; 14,33-35);
  • na ogół jednak Biblia wspomina o budowaniu ołtarzy z cegieł lub kamieni (Sdz 6,24.26; 2 Sm 24,25; 1 Krl 18,30-32), które jednak nie mogły być obrabiane dłutem (Pwt 27,5; Joz 8,31).

Najstarsze przepisy (Wj 20,26) zakazywały też stawiania ołtarzy stopniowych, z czasem jednak zakaz ten zniesiono.

Biblia wymienia różne rodzaje ołtarzy w zależności od ich funkcji:

  1. Ołtarz całopaleń (Wj 27,1-8; 38,1-7),
  2. służył do spalania mięsa żertw ofiarnych,
  3. stał przed wejściem do świątyni; późniejsza nazwa „ołtarz brązowy ” (Wj 39,39; 1 Krl 8,64) nawiązuje do materiału, z jakiego był wykonany ołtarz w świątyni Salomona;
  4. w VIII w. przed Chr. zastąpiono go nowym, zbudowanym na wzór ołtarza z syryjskiej świątyni Adada z Damaszku (2 Krl 16,10-16); kapłani wstępowali ku niemu po schodach lub nasypie; taki ołtarz króla Achaza przetrwał w Jerozolimie aż do zburzenia miasta w 586 r. przed Chr., był ogromny.
  1. Ołtarz kadzenia
  2. przeznaczony do składania ofiar kadzielnych;
  3. stał przed Miejscem Najświętszym i nosił nazwę “ołtarza cedrowego” (1 Krl 6,20) lub częściej „złotego” (Wj 39,38; Lb 4,11; 1 Krl 7,48; 1 Mch 1,21).
  4. miał formę kwadratowego słupka, którego 4 górne krańce zwieńczone były „rogami”. Doroczny obrzęd przebłagania dokonywał się na “rogach” tego ołtarza będącego największą świętością (Wj 30,10).
  5. w Palestynie znaleziono wiele takich wapiennych ołtarzy kadzenia. W Jerozolimie, w drugiej świątyni  ołtarz kadzenia został usunięty w 169 r. przed Chrystusem na rozkaz Antiocha IV Epifanesa, przywrócono go podczas powstania machabejskiego.

Pierwsi chrześcijanie uczestniczyli w kulcie żydowskim. W 1 Kor 9,13: kapłani ST mają udział w ofiarach ołtarza, dlatego św. Paweł na określenie ołtarza eucharystycznego używa określenia “stół Pański” (trapeza Kyriu).

IV.      OŁTARZE CHRZEŚCIJAŃSKIE

  • Historia rozpoczyna się od celebracji Ostatniej Wieczerzy.
  • W najbardziej podstawowym znaczeniu ołtarzem jest krzyż, na którym Jezus Chrystus złożył ofiarę ze swego życia.
  • Ojcowie Kościoła mówili, że sam Chrystus jest ołtarzem, żertwą ofiarną i kapłanem, ale również chrześcijanie, jako członkowie Ciała Chrystusa są ołtarzami duchowymi.
  • Podczas Eucharystii ołtarz staje się stołem ofiary i uczty, na którym kapłan dokonuje tego samego,co Chrystus uczynił i przekazał swoim uczniom, aby sprawowali to na Jego pamiątkę.
  • Chrześcijanie używali przy sprawowaniu liturgii stołu (trapedza). Stół Pana nie posiadał znaczenia ołtarza ofiarniczego. Chrystus ustanowił Mszę św. podczas Ostatniej Wieczerzy. Była to ofiara pod znakami:

– uczty,

– wylania krwi i wydania siebie pod postacią chleba.

  • To sakramentalne wydarzenie uobecnia się we Mszy św., ale nie jako czyn ofiarny lecz dziękczynienie (eucharistia) nad chlebem i winem.
  • Kościele poświęcenie ołtarza należy do głównych części rytu.

Nie ma już nowej ofiary, ale z wdzięcznością włączamy się w ofiarę Chrystusa. Ołtarz jest, wg obrzędów jego poświęcenia ,,miejscem uwielbienia i dziękczynienia”, w którym dokonuje się wielkie misterium zbawienia, stanowi miejsce wzniosłe, ołtarz żywy. Jest to stół ofiary i uczty ofiarnej, świąteczny stół dla wszystkich, stół Pański, przy którym dzieci karmione są Ciałem Chrystusa, gromadzone są jako jeden Kościół (OWMR 296).

Ołtarz jest ośrodkiem:

  • uwielbienia,
  • dziękczynienia,
  • jest znakiem Chrystusa.
  • W początkach istnienia chrześcijaństwa nie budowano stałych ołtarzy w związku z trwającymi prześladowaniami chrześcijan oraz wiarą w Chrystusa, niezwiązaną z żadnym konkretnym miejscem; ówczesna liturgia nie wymagała ustalonych budowli.

Między I a III w. zgromadzenia liturgiczne odbywały się w domach prywatnych (domus ecclesiae) niezależnie od prześladowań lub okresów tolerancji. W Kościele rzymskim – przy grobach męczenników, zwłaszcza w katakumbach.

  • Nie odczuwano potrzeby posiadania własnych świątyń i stałych ołtarzy – żywa była świadomość przekazana przez apostołów, iż jedyną świątynią jest Jezus, a wszyscy Jego uczniowie jako „żywe kamienie” powołani są do ciągłego jej budowania.
  • Ołtarz chrześcijański początkowo nie posiadał charakteru ołtarza, lecz zwykłego stołu, służącego zgromadzonym uczestnikom agapy i następującej po niej uczty eucharystycznej: stąd i najstarsza jego nazwa: mensa (stół), która utrzymała się w liturgii Wschodu.

Apokryficzne „Acta Thomae” wspominają, że przed rozpoczęciem zgromadzenia, apostoł kazał diakonowi ustawić stół. Jest to świadectwo praktyki istniejącej pod koniec II wieku. Mógł mieć kształt trójnogiego stołu (tribadion), jak widać na fresku w tzw. kaplicy sakramentów w katakumbie Kaliksta (pocz. III w.).

Symbolika ołtarza:

  • krzyż, grób pogański, stół z Ostatniej Wieczerzy, a nawet żłóbek. Symbolika tropologiczna albo moralna,
  • symbol wiary (św. Augustyn), bądź serca ludzkiego (Laktancjusz i św. Augustyn),
  • obraz ołtarza niebieskiego i tronu Bożego.

Najpowszechniejsza okazała się symbolika chrystologiczna, która uzyskała sankcje liturgiczne zarówno w tekstach święceń kapłańskich jak i konsekracji ołtarza:

  • św. Ambroży, De sacramentis: ołtarz jako „kształt ciała Chrystusowego” i jego znak staje się przedmiotem kultu wyrażającego się w pierwszym pocałunku na początku mszy, który potem zmienił się w pozdrowienie relikwii lub prostrację celebransa na początku liturgii.
  • św. Augustyn, komentarz do Mt 23, 17: świątynia i ołtarz to Chrystus – dlatego ołtarza nie mogą dotykać nieochrzczeni.

Skoro ołtarz to Chrystus zatem musi być jedyny. Św. Ignacy Antiocheński: jedna Eucharystia, jeden ołtarz, jeden biskup.

Dla Augustyna dwa ołtarze w jednej miejscowości to schizma (katolicy i donatyści).

W starożytności chrześcijańskiej jest więc tylko jeden ołtarz główny, a kiedy pojawią się ołtarze boczne, to w charakterze ołtarzy głównych dla dobudowanych do bazyliki kaplic. Tak jest w kościele S. Maria Antiqua na Forum Romanum. Kaplica dobudowana na lewo od części chórowej jest jakby małym kościółkiem z wolnostojącym ołtarzem.

W w IV w. nastąpiła sakralizacja materialnej budowli, stąd ołtarz przestał być stołem eucharystycznym, a zaczął pełnić funkcję miejsca ofiarnego wzorowanego na starotestamentalnej tradycji.

  • Pojawiają się ołtarze stałe, zazwyczaj kamienne lub metalowe, co wzmacniało symbolizowanie Chrystusa jako skały, z której Mojżesz wyprowadził wodę ożywiającą oraz kamienia węgielnego.

Pierwszy przepis o materiale, z którego ma się robić ołtarze zawarty jest w kan. 26 synodu z Epaon (południowa Galia) z roku 517. W świetle tego przepisu wolno było konsekrować krzyżmem tylko ołtarze kamienne. Jest to świadectwo zwyczaju być może lokalnego. W roku 869 papież Mikołaj I pisząc do cesarza Michała używa zwrotu:  altare sanctum … lapis est, co dowodzi, że Rzym za najwłaściwsze tworzywo ołtarzowe uważał kamień.

  • Jedynym starochrześcijańskim ołtarzem stałym jaki przetrwał do dziś, jest ołtarz główny bazyliki św. Jana na Lateranie, “matki i głowy wszystkich kościołów”. Ołtarze kamienne z  IV i V wieku nie zachowały się w stanie nieuszkodzonym. Najstarsze kompletne pochodzą z VI i VII wieku.
  • Od X w. – dekorowanie krawędzi mensy:
  • Najbardziej rozbudowane: reliefy mensy ołtarza z St. Victor (muzeum Borely w Marsylii) – 12 gołębi ustawionych w przeciwstawnych grupach po 6 zwróconych w stronę chryzmy z literami alfa i omega ujętej wieńcem, druga krawędź: baranek na wzgórzu, z którego wypływają 4 rzeki rajskie, adorowany przez 12 antytetycznie ustawionych owieczek.

Na Zachodzie nie umieszczano ołtarza nigdy w apsydzie lecz na linii łuku apsydalnego tak, że widoczny był zarówno z transeptu jak i z nawy. Apsyda była miejscem liturgii słowa ze względu na umieszczoną tam katedrę biskupa i subsellia dla prezbiterów. Była w tym analogia do szkoły retorów, gdzie, co potwierdzają wykopaliska przy Via Merulana – profesor zasiadał na katedrze w apsydzie. Podobnie w basilica privata tj. małej sali tronowej w pałacu cesarskim (np. w Trewirze lub w pałacu Flaviów na Forum) w apsydzie stał tron cesarski, a w basilica forensis w apsydzie zasiadał na trybunale sędzia.

Ołtarz cofa się w apsydę tylko w Syrii, w bazylice w Zerzita gdzie znajduje się jedyny przykład starochrześcijańskiego ołtarza dosuniętego do apsydy.

Umieszczony pomiędzy apsydą, w której byli zgromadzeni prezbiterzy z biskupem na czele a nawą pełną wiernych ołtarz był prawdziwym ośrodkiem liturgii, spełniając rolę jej widzialnego centrum. Posiadało to czytelną wymowę symboliczną: tak usytuowany ołtarz był jakby zwornikiem i uwidocznieniem jedności całego ludu Bożego.

O bocznych. ołtarzach jest mowa za rządów  papieża Symmacha (498-514), który w znajdującej się na lewo od bazyliki św. Piotra rotundzie św. Andrzeja ustawił pięć

konfesji różnych świętych.

W średniowieczu kiedy upowszechnił się zwyczaj umieszczania wielu ołtarzy w jednym kościele zaczęto je hierarchizować:

  • Ołtarze główne:

altare principale, altare maius, altare summum, altare primus, altare cardinale, altare dominicale.

  • Ołtarze w chórze: altare chori, altare capitis, altare matutinale.

Nazwy łączące się z obrazami.

Altare privilegiatum (uprzywilejowany) – od XV w. związany z odpustami przyznawanymi przez Stolicę Apostolską mszom na nim ofiarowanym. Szczególnym rodzajem ołtarza uprzywilejowanego był altare pontificium (ołtarz papieski), przy którym celebrowanie Eucharystii było zarezerwowane dla papieża.

  • Rozwój kultu męczenników od II w. a w następnych wiekach translacje (przenoszenie zwłok z katakumb w czasie najazdu barbarzyńców do wnętrza miast|), wspomnienia świętych patronów oraz rozwój instytucji mszy prywatnych (najważniejszy powód) doprowadziły do pomnożenia liczby ołtarzy, począwszy od drugiej połowy V wieku.

Sakramentarze Leonianum, Gelasianum – 70 mszy wotywnych (VII w.). W VIII w. opat Angilbert z Centuli (St. Riquier) poleca, by poza dwiema mszami konwentualnymi odprawiano codziennie trzydziesci mszy przy różnych ołtarzach.

Papież Leon III (VIII/IX w.) celebrował do 7 mszy dziennie.

  • Coraz większa liczba ołtarzy bocznych pomniejsza wagę i wymowę ołtarza głównego, który nie tylko przestaje być prawie wszędzie ołtarzem wolnostojącym (już przed r. 1000 mszy nie odprawia się twarzą do ludu), lecz także przechodzi przeobrażenia niekorzystne z liturgicznego i teologicznego punktu widzenia.
  • Podczas gdy w starożytności ołtarz to wielki stół przykryty lnianym obrusem, na którym nic poza chlebem się nie znajduje, w VIII w. pojawia się relikwiarz, a od XI w. krzyż ołtarzowy i świeczniki. Ukoronowaniem tego będzie powstanie i rozwój retabulum ołtarzowego, które zdominuje mensę i odwróci od niej uwagę wiernych – największa: Retablo Mayor w Katedrze Najświętszej Marii Panny w Sewilli.

Rzeźbiarska i malarska dekoracja nastaw stanie się przyczyną powstawania współzawodnictwa kościołów – także parafialnych – w prześciganiu się co do ilości posiadanych ołtarzy.

W XIII w. pojawia się antepedium, w XVI w. tabernakulum i tron do wystawienia Najświętszego Sakramentu, co sprawia, że ołtarz zostaje zredukowany do podstawy retabulum i tabernakulum. W dalszych wiekach ołtarze boczne zatomizują kult i przyczynią się do prywatyzacji liturgii.

W katedrach i kościołach klasztornych pojawi się ponadto lectorium (niem. Lettner), co doprowadzi do powstania dwóch ołtarzy głównych i dwóch osobnych liturgii.

W XIII-XIV w. przypada apogeum liczby ołtarzy (prywatne fundacje, rozkwit bractw, cechów, gildii). W kościele Mariackim w Gdańsku w 1500 r. było 48 ołtarzy.

  • Już w roku 805 jeden z kapitularzy Karola Wielkiego występuje przeciwsko zbytecznym ołtarzom.
  • 1261 – synod w Moguncji: maksymalnie 3 ołtarze w kościołach parafialnych, podobnie synody w Trewirze (1310) i Pradze (1355).

Po soborze trydenckim św.Karol Boromeusz, znany jako teoretyk architektury kościelnej nakaże usunąć ołtarze stojące przy emporze organowej, przy ambonie, przy kolumnach lub filarach, naprzeciw ołtarza głównego lub za blisko drzwi; zabroni również budować ołtarze tuż przy już istniejących. Wpływ jego postanowień synodalnych zaznaczy się na synodach w Aix w roku 1583, w Pradze 1605, Antwerpii 1610, gdzie ograniczono ilość ołtarzy do trzech w każdym kościele.

Dobry przykład: il Gesu w Rzymie – ołtarz na stopniach, wyeksponowany, krótka nawa główna i transept.

  • Od końca XVII w. radykalnie zmalała liczba ołtarzy z retabulum, były one sukcesywnie zastępowane ołtarzami zespolonymi z amboną (Kanzelaltar), które w nowo wznoszonych kościołach stały się normą;
  • Zwyczaj składania relikwii w ołtarzu prawdopodobnie zrodził się w połowie IV w. w Afryce. Najstarsze świadectwo – inskrypcja z Tixter w 359 r.  (obecnie Algeria). W kościele rzymskim na pewno od VI w.
  • W Galii wymagano relikwii jako warunku poświęcenia ołtarza. Synod w Kartaginie (401) nakazał zburzyć ołtarze, w których nie zostało złożone ciało ani nie było relikwii męczenników, zaś na Soborze Nicejskim II domagano się umieszczania relikwii jako warunku poświęcenia ołtarza.

V.        OŁTARZ POSOBOROWY

W wyniku reformy liturgicznej Soboru Watykańskiego II podkreśla się, że w miarę możliwości należy zachować tradycję liturgii rzymskiej dotyczącą składania części relikwii jednego lub wielu świętych (OWMR 302); składane relikwie powinny być takiej wielkości, aby było pewne, że są częściami ciał ludzkich, z największą starannością należy też zadbać o autentyczność składanych relikwii (relikwie męczenników mają pierwszeństwo przed relikwiami świętych wyznawców); szkatuły z relikwiami należy umieszczać pod mensą ołtarza.

Obecnie prawodawstwo przewiduje:

  • ołtarz stały  (altare fixum) – złączony z posadzką, nie może być usunięty;
  • ołtarz przenośny (portatyl);
  • ołtarz ruchomy, w którego mensie umieszczono relikwie (quasi fixum).

Kodeks Prawa Kanonicznego,

 Kanon 932 – § 2: Ofiarę eucharystyczną należy sprawować na ołtarzu poświęconym lub pobłogosławionym. Poza miejscem świętym można użyć odpowiedniego stołu, zawsze jednak z obrusem i korporałem.

Kan. 1238 – § 1: Ołtarz traci poświęcenie lub błogosławieństwo zgodnie z postanowieniem kan. 1212:  Miejsca święte tracą poświęcenie lub błogosławieństwo, gdy zostaną w znacznej części zniszczone lub przeznaczone na stałe do użytku świeckiego; dekretem kompetentnego ordynariusza bądź też faktycznie.

Kan. 1239 – § 2: Pod ołtarzem nie wolno umieszczać zwłok; w przeciwnym razie nie można na nim odprawiać Mszy świętej.

  • Mensa ołtarza stałego powinna być wykonana z kamienia naturalnego (Konferencja Episkopatu może zezwolić na użycie innego materiału odpowiedniego i trwałego). Podstawa ołtarza może być z dowolnego materiału.
  • Ponieważ ołtarz jest symbolem Chrystusa przewidziano tylko jeden w kościele. Podczas poświęcenia otrzymuje namaszczenie przy śpiewie psalmu 44 „Namaścił cię Bóg, Twój Bóg, olejkiem wesela”.
  • W każdym kościele powinien być ołtarz stały, wskazujący na Jezusa Chrystusa, który jest „żywym kamieniem” (Ef 2,20; 1 P 2,4); winien być zbudowany w oddaleniu od ściany, by łatwo można było obchodzić go dookoła i celebrować Eucharystię i aby stanowił ośrodek, ku któremu spontanicznie kierowana będzie uwaga całego zgromadzenia wiernych.
  • Altarocentryzm – wolnostojący ołtarz w centrum świątyni.

opracował: Rafał Szwarc